აფხაზეთი (აფხ. Аԥсны ) — საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარე, ქვეყნის ჩრდილო–დასავლეთით, შავი ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე, დღეს ავტონომიური რესპუბლიკის სტატუსით, უკავია 8,7 ათ. კვ.კმ. ტერიტორია მდინარეებს ენგურსა და ფსოუს შორის. ოკუპირებულია რუსეთის ფედერაციის შეიარაღებული ძალების მიერ 2008 წლის რუსეთ-საქართველოს ომის შემდგომ (იხ. საქართველოს კანონი ოკუპირებული ტერიტორიების შესახებ), იმართება მარიონეტული დე ფაქტო ხელისუფლების მიერ. მისი დამოუკიდებლობა აღიარა რუსეთმა და სხვადასხვა გარიგებების სანაცვლოდ ნიკარაგუამ, ვენესუელამ და ნაურუმ. ჩრდილოეთით ესაზღვრება რუსეთის ფედერაციას, სამხრეთ-აღმოსავლეთით საოკუპაციო ხაზი გადის სამეგრ
ელო-ზემო სვანეთის მხარის ადმინისტრაციული საზღვრის გასწვრივ.

ისტორიული გეოგრაფიააფხაზეთი მდინარე ენგურიდან მაცესტამდე (უბიხეთის საზღვრამდე) დასახლებული იყო აფხაზურენოვანი ტომებით, რომელიც აერთიანებდა რამდენიმე ისტორიულ ოლქს: საძენი (ანუ ჯიქეთი), ბზიფი, გუმა, შუა სოფელი, სამურზაყანო და წებელდა-დალი. აფხაზეთი, როგორც პოლიტიკური ერთეული, სხვადასხვა ეპოქაში სხვადასხვა ტერიტორიას მოიცავდა და მისი საზღვრები არასდროს ემთხვეოდა ეთნიკურ აფხაზეთს, ე. ი. აფხაზური ტომებით დასახლებულ მიწებს.
რელიეფიგეომორფოლოგიურად აფხაზეთი ძირითადად მთაგორიანი რეგიონია. დაახლოებით 74% მთებსა და მთისწინეთს უჭირავს, დანარჩენი — ვაკე-დაბლობებს. მთიან ნაწილში სტრუქტურულ-დენუდაციური ქედები და მათ შორის მოქცეული ტექტონიკურ-ეროზიული ხეობები ჭარბობს. ქედებიდან უდიდესია ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისკენ გადაჭიმული კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედი. ქედის მთავარი მწვერვალებია: აგეფსთა (3257 მ), ფსიში (3970 მ), ერწახვი (3910 მ), დომბაიულგენი (4046 მ), გვანდრა (3985 მ). ასევე კლუხორისა (2781 მ) და მარუხის (2746 მ) უღელტეხილები. ქედის ამგებელ კამბრიულისწინა კრისტალურ და პალეოზოურ მეტამორფულ ქანებზე ძველი და თანამედროვე მყინვარული ფორმებით მდიდარი ალპური რელიეფი სჭარბობს. მთავარი ქედი ციცაბოდ ეშვება მდინარეების საკენის, ჩხალთისა და ბზიფის ტექტონურ-ეროზიული ხეობებისაკენ. აფხაზეთის მთიანი შუა ნაწილი უჭირავს კავკასიონის გვერდით ქედებს: გაგრის, ბზიფის, კოდორისა და სვანეთ-აფხაზეთის ქედებს, რომლებსაც თავის მხრივ, მრავალი განშტოება აქვთ. გაგრის მერიდიანულ ქედზე, რომელიც მდინარეების გაგრიფშისა და ჟოეკვარის ხეობებს ბზიფის ხეობისაგან გამოყოფს, უხვადაა განვითარებული რელიეფის კარსტული ფორმები. აფხაზეთის თითქმის ცენტრალური ნაწილი ბზიფის სუბგანედურ ქედს (მწვ. კაპიშისტრა 3156 მ) მდინარეების კოდორის, ხიფსთის, ააფსთის, გუმისთის, კელასურისა და ბზიფის აუზების წყალგამყოფს უჭირავს. ქედის დასავლეთ ნაწილი კირქვებითაა აგებული და რელიეფის კარსტული ფორმებით ხასიათდება, აღმოსავლეთი ნაწილი პორფირიტულია, ჭარბობს მთა-ხეობათა ეროზიული და გლაციალური ფორმები. აფხაზეთის შუა, მთიანი ზოლის აღმოსავლეთი ნაწილი მდინარეების კოდორისა და ენგურის ღრმა ხეობებს შორის აღმართულ კოდორისა და სვანეთ—აფხაზეთის ქედებს უჭირავს. მწვერვალი ხოჯალის (3309 მ) დასავლეთით მდებარე კოდორის ქედი შედარებით დაბალია და თანამედროვე მყინვარებს მოკლებული. მწვერვალ ხოჯალის ჩრდილო-აღმოსავლეთით აზიდული სვანეთ-აფხაზეთის ქედი კი გაცილებით მაღალია (მწვერვალები მოგუაშირხა — 3847 მ, ხარიხრა — 3710 მ) და მარადი თოვლითა და მყინვარებით არის დაფარული. ამ ქედის ყველაზე მოხერხებული უღელტეხილია ხიდა (2633 მ), რომელიც აფხაზეთს ზემო სვანეთთან აკავშირებს. სვანეთ-აფხაზეთის ქედი ტიპური ალპური რელიეფით ხასიათდება, კოდორის ქედს კი უმეტესად ნაზი რელიეფი აქვს. აქ უკიდურეს დასავლეთ კირქვულ ნაწილში კარსტული რელიეფია განვითარებული.მთიანი აფხაზეთი გამოირჩევა ზედაპირის ეროზიული დანაწევრების დიდი სიღრმით. გასწვრივი ტექტონურ-ეროზიული ხეობები შედარებით განიერი და დამრეცია, განივი კი ვიწრო და დახრილი. ბევრგანაა კანიონი და კლდეკარი. აფხაზეთის კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე გადაჭიმულია რთული აგებულების მთისწინეთის ზოლი, რომელიც მკვეთრად დანაწევრებული გორაკ-ბორცვიანი, სერებიანი და ტაფობებიანი რელიეფით გამოირჩევა. გავრცელებულია რელიეფის ტექტონურ-ეროზიული, კარსტული და მეწყრული ფორმები, აგრეთვე ზღვიური და მდინარული ტერასები. მთისწინეთში გამოიყოფა კირქვებით აგებული კარსტული (გაგრის, ახალი ათონის, სოხუმის, წებელდის) და არაკარსტული, ზოგან დამეწყრილი (განთიადის, მიუსერის, ეშერის და სხვა) უბნები. მთისწინეთს შავი ზღვის სანაპიროს გასწვრივ აკრავს ალუვიური ვაკე-დაბლობები, რომლებიც ზღვისაგან დიუნებით არის გამოყოფილი. სოხუმის ჩრდილო-დასავლეთით ვაკე-დაბლობს მცირე ტერიტორია უჭირავს, სამხრეთ აღმოსავლეთით კი თანდათანობით განვითარდება (სამურზაყანოს დაბლობი). აფხაზეთის სანაპირო ზოლი სწორხაზოვანია. აღსანიშნავია სოხუმისა და გაგრის უბეები, ბიჭვინთისა და სოხუმის კონცხები.
გეოლოგიური აგებულება და სასარგებლო წიაღისეულიაფხაზეთი მოიცავს კავკასიონის სამხრეთი ფერდობის ნაოჭა სისტემისა და საქართველოს ბელტის დასავლეთ ნაწილების სტრუქტურებს. აქ წარმოდგენილია კამბიულისწინა, პალეოზოური, მეზოზოური და კაინოზოური ასაკის ქანები. კამბიულისწინ მეტამორფოზული ქანები ტერიტორიულად ჩრდილოეთ ნაწილშია გაშიშვლებული. პალეოზოური ასაკის ქანები — მეტამორფული ფიქლები, გრანიტოიდები, იშვიათად მარმარილო — გაშიშლებულია აგრეთვე ჩრდილოეთ ნაწილში, კავკასიონზე. ეს ქანები ინტენსიურად დეფორმირებული და დაწყვეტილია. მდინარეების ბზიფისა და კოდორის სათავეები ძირითადად ძლიერ დანაოჭებული ქვედაიურული შავი თიხაფიქლებითა და შუაიურული ვულკანური ქანებითაა აგებული. შუაიურული ასაკისაა აგრეთვე ქალაქ ტყვარჩელის მიდამოები, მდინარეების ფსოუსა და ბზიფის აუზების ქვანახშირის შემცვლელი თიხები და ქვიშაქვები. ზედაიურული ასაკის ქანები უმთავრესად რიფული კირქვებით არის წარმოდგენილი და აფხაზეთის ცენტრალურ ნაწილშია გავრცელებული. აღმოსავლეთით კირქვებს ცვლის თაბაშირიანი ფერადი თიხები და ქვიშაქვები, ხოლო ჩრდილოეთით თიხები, ქვიშაქვები დათხელშრეებრივი კირქვები. აფხაზეთის სამხრეთ ნაწილში გავრცელებული ცარცული და პალეოცენურ-ეოცენური ქანები ძირითადად კირქვებით და მერგელებით არის წარმოდგენილი, ხოლო ოლიგოცენური და ნეოგენური ასაკის ნალექები — ქვიშაქვებით, თიხებით და კონგლომერატებით. ეს უკანასკნელი შედგება კავკასიონის ამგებელი ქანების გადანარეცხი მასალებისაგან. აფხაზეთის სამხრეთ ნაწილში ზედაიურული, ცარცული, პალეოგენური და ნეოგენური ასაკის ქანები სუსტად არის დანაოჭებული. აფხაზეთი გეოლოგიურ აგებულებაში მნიშვნელოვანი როლი უჭირავს მეზოზოური ასაკის მაგმურ ქანებს (კარდივაჩის, სანჩარის, ლაბის, კელასურისა და გორაფის გრანიტოიდები და დიორიტები; ზედაიურული ასაკის დიაბაზის შრეძარღვები).აფხაზეთის წიაღისეულიდან აღსანიშნავია ტყვარჩელისა და ბზიფის ქვანახშირის საბადოები, მდინარე ბზიფის სათავეში ვერცხლისწყლის საბადო. ბევრგანაა ტყვიის, თუთიის, სპილენძისა და სხვა ლითონების მადანგამოვლინებები. არალითონური წიაღისეულიდან გვხვდება ძირითადად ბარიტი (ბზიფის, კოდორის, მოქვისა და ააფსთის ხეობებში) და თაბაშირი, ხოლო საშენი და შესამოსი მასალიდან კირქვა, სააგურე თიხა, სერპენტინიტი, დიაბაზი და დიორიტი. განსაკუთრებით უხვად არის სამკურნალო მინერალური წყლები-ნახშირორჟანგიანი მინერალური წყაროები მდინარეების კოდორის, საკენის, გვანდრის, ჩხალთის ბზიფის, ავადჰარისა და სხვა ხეობებში, ხოლო თერმული სამკურნალო წყლები ტყვარჩელის, სოხუმის, ახალი ათონისა და გაგრის მიდამოებში.Abkhazia (Abkhaz: Аԥсны ) - the historical-geographical part of Georgia, in the northwest of the country, on the eastern shore of the Black Sea, today with the status of an autonomous republic, occupies 8.7 thousand. Sq.km. Area between the rivers Enguri and Psou. Occupied by the Armed Forces of the Russian Federation after the 2008 Russia-Georgia War (see Georgian Law on the Occupied Territories), administered by the puppet de facto government. Its independence was recognized by Russia and in exchange for various deals by Nicaragua, Venezuela and Nauru. It borders the Russian Federation to the north, the occupation line runs through the southeast to SamegrAlong the administrative border of Elo-Zemo Svaneti region.


ReliefGeomorphologically, Abkhazia is mainly a mountainous region. About 74% is occupied by mountains and foothills, the rest - plains. Structural-denudation ridges and tectonic-erosive valleys predominate in the mountainous part. The largest of the ridges is the main watershed of the Caucasus, which stretches from northwest to southeast. The main peaks of the ridge are: Agepsta (3257 m), Phi (3970 m), Ertsakhvi (3910 m), Dombayulgen (4046 m), Gvandra (3985 m). Also Klukhori (2781 m) and Marukhi (2746 m) passes. The pre-Cambrian pre-Cambrian crystalline and Paleozoic metamorphic rocks of the ridge are dominated by rich alpine relief with old and modern glacial forms. The main ridge runs steeply towards the tectonic-erosive valleys of the Saken, Chkhalta and Bzipi rivers. The mountainous middle part of Abkhazia is occupied by the ridges along the Caucasus: Gagra, Bzipi, Kodori and Svaneti-Abkhazia ridges, which in turn have many branches. On the Gagra meridian ridge, which separates the valleys of the rivers Gagrifshi and Joekvar from the valley of Bzipi, karst forms of relief are abundantly developed. Almost the central part of Abkhazia is occupied by the Bzipi sub-ridge (Kapishistra 3156 m) between the Kodori, Khipst, Aapst, Gumist, Kelasuri and Bzipi river basins. The western part of the ridge is built of limestone and is characterized by karst forms of relief, the eastern part is porphyritic, erosive and glacial forms of mountain valleys predominate. The middle part of Abkhazia, the eastern part of the mountain range, is occupied by the Kodori and Svaneti-Abkhazia ridges between the Kodori and Enguri valleys. The Kodori ridge to the west of the peak Khojali (3309 m) is relatively low and devoid of modern glaciers. The Svaneti-Abkhazian ridge to the north-east of the Khojali peak is much higher (the peaks are Moguashirkha - 3847 m, Kharikhra - 3710 m) and are covered with eternal snow and glaciers. The most convenient pass on this ridge is the bridge (2633 m), which connects Abkhazia with Upper Svaneti. The Svaneti-Abkhazia ridge is characterized by a typical alpine relief, while the Kodori ridge has a mostly gentle relief. Karst relief is developed here in the extreme western limestone part.
Mountainous Abkhazia is characterized by great depth of surface erosive divisions. The longitudinal tectonic-erosive valleys are relatively wide and sloping, while the transverse is narrow and sloping. There are many canyons and cliffs. On the southern slope of the Abkhazian Caucasus stretches the foothills of a complex structure, which is characterized by sharply divided hilly, serial and tuff relief. Tectonic-erosive, karst and landslide forms of relief are widespread, as well as sea and river terraces. Karst (Gagra, New Athos, Sokhumi, Tsebeldi) and non-karst, landslide (Gantiadi, Musser, Esher, etc.) areas built of limestone are distinguished in the foothills. The foothills are surrounded by alluvial plains along the Black Sea coast, separated from the sea by dunes. The plain to the north-west of Sokhumi occupies a small area, and to the southeast it develops gradually (Samurzakano lowland). The coastline of Abkhazia is linear. Sukhumi and Gagra Ube, Bichvinta and Sokhumi capes are noteworthy.
Geological structure and mineralsAbkhazia includes the structures of the southern slope fold system of the Caucasus and the western parts of the Georgian Belt. Pre-Cambodian, Paleozoic, Mesozoic and Cenozoic rocks are represented here. Pre-Cambodian metamorphic rocks are territorially exposed in the northern part. Paleozoic rocks - metamorphic shales, granitoids, rarely marble - are also exposed in the northern part of the Caucasus. These rocks are intensely deformed and broken. The headwaters of the Bzipi and Kodori rivers are mostly built of heavily curved lower Jurassic black clays and Middle Jurassic volcanic rocks. The area around the town of Tkvarcheli, the coal-substituted clays and sandstones of the Psou and Bzipi river basins are also of Middle Ages. The rocks of the Upper Age are mainly represented by riff limestones and are spread in the central part of Abkhazia. To the east limestones are replaced by gypsum-colored clays and sandstones, while to the north clays, sandstones are replaced by thin-walled limestones. Cretaceous and Paleocene-Eocene rocks in the southern part of Abkhazia are mainly represented by limestones and marls, while Oligocene and Neogene sediments are represented by sandstones, clays and conglomerates. The latter consists of materials that wash away the rocks of the Caucasus. In the southern part of Abkhazia, Upper Cretaceous, Cretaceous, Paleogene and Neogene rocks are weakly wrinkled. Abkhazia An important role in the geological structure is played by Mesozoic magmatic rocks (Kardivachi, Sanchari, Labi, Kelasuri and Goraf granitoids and diorites; Upper Diabase veinlets).
Among the minerals of Abkhazia, the Tkvarcheli and Bzipi coal deposits are noteworthy, the silver deposit at the head of the Bzipi River. There are many manifestations of lead, zinc, copper and other metals. Non-metallic minerals are mainly found in barite (Bzipi, Kodori, Mokvi and Aapst valleys) and gypsum, while the building and cladding materials are limestone, brick clay, serpentinite, diabase and diorite. Medicinal mineral waters are especially abundant - carbon dioxide mineral springs in the rivers Kodori, Sakeni, Gvandri, Chkhalta Bzipi, Avadhari and other valleys, while thermal healing waters in the areas of Tkvarcheli, Sokhumi, New Athos and Gagra.